1 Temmuz 2009 Çarşamba

Büyülü Dağ, Thomas Mann, Can Yayınları

Arthur Schopenhauer ve Wagner'den etkileri satırlarında çok kolay yakalayabileceğiniz Thomas Mann'ın Büyülü Dağ'ını okumaktayım bugünlerde. Kitapta Davos'ta yer alan tedavi merkezlerinden birine kuzenini ziyarete giden ve aileden gelen zenginliği haricinde vasat bir bireyden farkı olmayan Hans Castorp'un gözlemleri anlatılıyor. Martin Eden ve Aksentiy Ivanoviç karakterlerinden sonra çok beğendiğim bir karakter. Vasat bir birey dediğime bakmayın. Aslında Hans Castorp zenginliği nedeniyle hayatta birşey yapsada mevcut durumundan daha başka bir konuma gelemeyeceğinin farkına varmıştır. Bundan dolayıda zorunlu olmadıktan sonra hiçbir şeyi yapmamaktadır. Okulu çift dikiş bitirmesi iş bulması için diploma gerektiğinden, iş aramasıda varolma sıkıntısını ortadan kaldırmak içindir.

Kitapta Thomas Mann tüm felsefi bakış açısını satır aralarında ifşa etmekte. Özellikle daha kitabı bitirmeme rağmen şu sayfalara sizlerle paylaşmak istiyorum:

"Aslında, bir yere yerleşmek garip bir iştir ve belkide bunun nedeni, amacın yalnzca kendine hizmet etmesi ve o belirli süre biter bitmez ya da o sürenin bitiminden kısa bir süre sonra, orayı terk edip eski durumumuza dönmeye kararlı olduğumuz için yeni bir çevreye alışmanın ve onu benimsemenin getirdiği zorluktur. O tür bir değişikliği, yaşamımızın esas akışına onu bölen bir parça ya da bir ara oyunu gibi sokarız ve amacımız "dinlenmek", yani yani günlük yaşantının kesintisiz tekdüzeliğinin rahatına gömülüp kendimizi ilgisizliğe kaptırdığı için gevşeme tehlikesiyle karşı karşıya kalan organizmamızın canlanmasını ve kendini yenilemesini sağlayacak bir egzersiz yapmaktır. Arada sırada vazgeçilmeyen yaşantı kuralları insanı neden olduğu yorgunluk ve yıpranmadan çok (bunlar için en iyi ilaç dinlenmedir) psikolojiktir ve zaman duygumuzla bağlantılıdır çünkü zaman, hiç kesintiye uğramadan hep aynı akarsa, elimizden kaymaya başlar ve zaman duygumuz, yaşam duygumuzla öylesine bağlantılı ve iç içedir ki bu duygulardan birinin zayıflaması demek öbürünün de acı ve yıpratıcı bir deneyimden geçmesi demektir. Can sıkıntısının kaynağıyla ilgili bir yığın yanlış düşünce dolaşır ortada. Zamanı yeni ve ilginç şeylerle doldurmanın, onun geçmesini sağladığı -aslında kısaltmak demek istiyoruz-, buna karşın tekdüzeliğin ve boş durmanın zamanı ağırlaştırdığı ve onun akışına engel olduğu kanısı yaygındır. Oysa, bu her zaman böyle olmaz. Boş durmak ve tek düzelilik bir anı ya da bazen bir saati bile uzatıp can sıkıcı bir hale getirebildiği gibi, hiçliğe indirgenene dek, çok büyük, hatta en büyük zaman dilimlerini de kısaltıp eritebilir. Tersine, zengin ve ilginç bir içeriğin saati ve hatta günü kısaltma ve hızlandırma gücü vardır ve böyle durumlarda zaman kanatlanır; daha geniş bir açıdan baktığımızda da, zamanın akışına genişlik, ağırlık ve daha somut bir biçim kazandırır ve böylece, rüzgarda savrulup giden o boş ve tüy hafifliğindeki acınası yıllara oranla, olay denen şey, aslında, zamanın tekdüzeliğinin neden olduğu sağlıksız bir kısalmadır ve kesintisiz bir değişmezlik, geniş zaman alanlarını, kalbi korkudan öldürecek denli daraltır ve her gün öbürünün aynı ise, tüm günler bir güne indirgenir ve kusursuz bir tek türlülük en uzun ömrün bile, göz açıp kapayana dek geçmiş bir kısalıkta alılanmasına neden olur..." syf 132-133

Mutlaka okumanız gereken ve 1929 Nobel Edebiyat Ödülü'ne layık görülmüş bir roman...

27 Haziran 2009 Cumartesi

Swann'ların Tarafı, Kayıp Zamanın İzinde 1/7, Marcel Proust

19. yy.'ın son çeyreğinde gözlerini dünyaya açıp, 20. yy.'ın ilk çeyreğinde kapayan Marcel Proust'un en önemli eseri ve günümüzde 7 ciltte sunulan Kayıp Zamanın İzinde serisinin bu ilk kitabını dün bitirdim.

Kitap daha çok bir otobiyografi havasında Fransız halkının katmanlarını ve bunların arasındaki ilişkileri gözler önüne sermekte. Özellikle burjuva ve aristokratların hayatlarının açık bir şekilde eleştirilmesi romanda büyük bir yer kaplamakta.

Marcel Proust'un muhteşem betimlemeleri ile bir yandan Fransa'nın doğal güzelliklerini gözlerinizin önünde canlandırırken bir yandan da insanoğlunun sürekli anlam vermeye çalıştığı hayatın ve anlamının peşinden koşturacağınız, okuması çok keyifli bir roman. Kitabın sonlarına doğru bunalıma giren ana karakterin ağzından dökülen şu cümleyede yer vermek istiyorum:

"Belki de gerçek olan hiçliktir ve hayatımız var olmayan bir rüyadır".

20 Haziran 2009 Cumartesi

İnsan Ne İle Yaşar, Lev Tolstoy

Haziran'ın ortasında rastladığım ve çok kolay okunan Lev Tolstoy'un İnsan Ne İle Yaşar kitabını sizlerle paylaşmak istiyorum. Kitap toplam dört hikayeden oluşuyor. İlki kitaba adınıveren "İnsan Ne İle Yaşar?", diğerleri sırayla "Önemli Bir Olay", "İnsana Ne Kadar Toprak Gerekir?" ve "Surat Kahvehanesi".

İnsan Ne İle Yaşar?

Hikaye ailesi ile kasabadan uzakta, yokluk içinde, karısı ile aynı kuzu postunu dönüşümlü olarak giyerek kışı atlatan Semyon isimli bir köylünün borçlarını tahsil etmek ve yeni bir post almak için indiği köyden dönerken yolda gördüğü çıplak bir adama yardım etmesi ile başlıyor. Çıplak adam gün geçtikçe adını tüm kasabalara duyurur ve Semyon'un durumu iyi olur. Bu arada geçen zaman boyunca adam ne evden dışarı çıkar ne de başka bir işle meşgul olur. Sadece ayakkabı tamir edip Semyon'un dediklerini yapmaktadır. Hikaye bu yabancı adamın dünyadaki görevini tamamlayana kadar devam eder. Hikayeyi okuyacaklar için bu kadarı yeterli. Meraklılar için alttaki paragrafta hikayenin aslını paylaşacağım.

Yabancı Semyon tarafından eve alınınca karısı çok kızar. Fakat eninde sonunda adamın karların altında çıplak olduğunu anlayıpta acıdığında adam ilk kez gülümser ve yüzüne bir nur gelir. Ardından yıllar geçtikten sonra eve ayakkabı yaptırmaya gelen bir toprak ağasını görünce gülümser ve adamın sipariş ettiği botlar yerine verdiği derilerle terlik yapar ve akşam ağanın öldüğü hanımınında gömülmesi için terlik yapılması istediğini haber gönderir. Semyon şaşkın bir halde terliklere bakarken yabancı ikinci kez gülümser ve etrafa hafif bir ışık yayılır. Bundan seneler sonrada yabancı ilk kez camdan dışarı bakar. Dışarıda bir kadın biri topallayan ikiz kızları ile Semyon'a gelmektedir. İçeri girip ikizlere birer çift ayakkabı yapılmasını isteyince yabancı kızları çok beğendiğini ve neden birinin topal olduğunu sorar. Anneleri aslında kızları evlat edindiklerini, babalarının bir ormancı olduğunu ve kestiği bir ağacın altında kaldığını, annelerinin de yoksulluktan öldüğünü ölürkende kızlardan birinin üstüne düştüğünü ve topal kalmasına neden olduğunu söyler. Kadın kızları ile gittikten sonra yabancı yaklaşık on sene sonunda üçüncü kez gülümser ve etrafı kör edici bir ışık kaplar. Semyon durum karşısında nutku tutulmuş bir halde sadece arkadaşına kim olduğunu söylemeden kendilerini terk etmemesini rica eder. Yabancıda bir melek olduğunu ve biraz önce gelen kızların annelerinin canını almakla Allah tarafından görevlendirildiğini fakat tam kadıncağızın canını alacakken kadının çocuklarına bakacak kimse kalmadığı için en azından onları büyütene kadar zaman istediğini bunun içinde canını almadan Allah'ın huzuruna geri döndüğünü söyler. Fakat Allah emrini yerine getirmeyen meleğe kızar ve derhal gidip başladığı işi bitirmesini ve öğrenmesi gereken üç şeyi tamamen öğrenmeden geri dönemeyeceğini söyler. Bu sorular: "insanın içinde ne yaşar?", "insana ne verilmez?", "insan ne ile yaşar?"dır. İşte Mikail isimli melek Semyon'un karısı kendini affettiğinde ilk sorunun cevabını bulur ve gülümser: sevgi. İkinci sorunun cevabını toprak ağasını görünce bulur. Ağa bir sene boyunca yırtılmayacak bir çift bot istemektedir ama arkasında Azrail'in beklediğinden habersizdir. O ise Azrail'i görür ve gömülürken giydirilmesi için terlik yapar ve gülümser: insanlara neye ihtiyaçları olduğu verilmez. Üçüncüsünüde canını aldığı kadının çocuklarını kendi çocukları bile olmadan bakıp büyüten kadını görünce çözer: sevgi.

Kısaca böyle bir hikaye ama benim özetim Tolstoy'un hikayesini tanıtmak içindir. Siz okumadan geçmeyin derim.

Önemli Bir Olay

Bu hikayede en önemli anı tespit edip, kendileri için en önemli kararı alacak en önemli yetkinliğe sahip kişiyi bulacaklara ödül vereceğini duyan bir Kral'ın başından geçenler anlatılmakta. Kısalığıyla ters orantılı olarak her kelimesinde ayrı bir hayat dersi taşıyan bir hikaye.

İnsana Ne Kadar Toprak Gerekir?

Bu hikayede de aç gözlülüğü nedeniyle sürekli elindekilerle yetinemeyen bir çiftçinin "şu kadar toprağım olsaydı şeytana bile bakmazdım" demesi ile şeytanın Pahom isimli çiftçiye hazırladığı tuzakları anlatmakta. Hikayenin sonuna burada yer vermek istiyorum çünkü çok çarpıcı bitiyor. Pahom sonunda aklındaki tarlayı alacakken tarlanın önünde ölür ve yanındaki uşağı iki metrelik bir mezara gömer. Tolstoy'un kelimeleri ile: "İki metreden az bir toprak parçası Pahom'a yetti de arttı bile."

Günlük hayatımızda bir türlü fırsat bulupta düşünemediğimiz değerleri kısaca da olsa aklımıza getirmesi için Lev Tolstoy'un bu eserini kaçırmayın derim.

28 Mayıs 2009 Perşembe

Mülksüzler, Ursula Le Guin

Mayıs ayında okuduğum kitap daha önce Yer Deniz Hikayeleri üçlemesi ile çok beğendiğim Ursula Le Guin'in iki ödül almış romanı Mülksüzler. Aslında kitabın orjinal ismi The Dispossesed yani "Sahip Olunamayanlar".

Kitap, geçtiği zaman diliminden 150 yıl önce Ceti Güneş Sistemi'nde gerçekleşen bir devrim hareketi ile kapitalist devletlerin baskısından kurtulup bayan bir liderin çizdiği devrim öngörüsü ile gezegenin hiç yaşama sahip olmayan uydusuna sürgüne giden bir topluluğun bilim adamlarından birinin yaşadıklarını anlatıyor. Urras kapitalist sistem tarafından iki ayrı devlet arasında paylaştırılmış, şimdiki Dünya halinde bir gezegendir. Anarres devlete baş kaldırıp sürgüne zorlanan halkın yaşamaya çalıştığı Urras'ın uydusudur. Anarres'e yerleşen halk geçmişini unutmak için yanlarında devletten hiç bir kaynak getirmezler ve yep yenide bir dil oluştururlar. Anarres'te hiç bir sınıf ve ünvan yoktur. Bir bireyi diğerinden değerli kılan hiç bir özellik yoktur. Herkes aynı derecede öğrenme, çalışma ve yaşama hakkına sahiptir. İnsanlar bir yandan üniversitelerde bilim dallarında eğitim alırlarken bir yanda planlama sistemi olan bir bilgisayar aracılığıyla toplumun yaşamını devam ettirmesi için gerekli işleri kendi aralarında eşit olarak paylaştırırlar. Kitabın ismide buradan geliyor. Urras'taki insanlar sistem tarafından ele geçirilmişlerken Anarres'te bireyler toplumu ve sistemi yönlendiriyor.

Kitabın ana kahramanı ise Shevek isminde bir Fizikçi. Romanda Dünya yıkılmış sadece bir milyarlık bir insan nüfusu ile kitaptaki Cetililer harici diğer ırk olan Hainliler tarafından günümüzdeki IMF tarzında yardım almaktadırlar. Hainliler uzayda ışık hızına yakın bir hızda hareket etmelerini sağlayan bir motor geliştirmişler. Dünyadaki insanlarla da bu teknolojiyi paylaşmışlardır. Fakat Shevek Einstein'dan yüzyıllar sonra görecelilik kanunun bir açığını yakalar ve ışık hızının üzerinde seyahat etmenin teorik yolunu formüllerle ispatlar. Ama bürokratik nedenler ve bunu açıklamanın insanlığa yapabileceği bir evrensel savaş olasılığı nedeniyle açıklamaktan vazgeçer, bir süreliğine :)

Anarşist bir toplumda yetişmiş ismi harici hiçbir şeyi olmayan bir bireyin kapitalist dünyadaki gözlemlerini merak ediyorsanız Ursula Le Guin'in bu romanını kaçırmayın

5 Mayıs 2009 Salı

Nisan Mayıs Arası

Son zamanlarda yazamadım biliyorum. Bu arada Francis Bacon'ın Denemeleri'ni okudum. Bir yandan Alfred Weber'in Felsefe Tarihi'nde, Yeni Çağ Felsefesi'nden Francis Bacon ve Hume Devirleri'ne gelmişken diğer yandan da Arthur Schopenhauer'in İstenç ve Tasarım Olarak Dünya isimli çalışmasına göz atmaktaydım.

Ben bu kitapları okurken, yurdumuzun etrafında güvenlikten sorumlu olan askerlerimiz yine şehit oldular. Anneleri yine göz yaşlarına boğuldu, doğmamış çocukları babasız kaldı. Terörden nemalananlar ben kitap okurken daha çok rahatladılar. Ne de olsa onlara bakan yoktu. Orada burada çıkan ufak bir haberin ardından, televizyonlardaki bir iki ezik slogan, "şehitler ölmez" sesleri.

Pek çok diğer konuda olduğu gibi ne yazık ki terörde serbest piyasaya açık bir argüman. Uluslar arası arenada güçlü finansmanları, ulusal anlamda da buna ihtiyaç duyan kesimleri mevcut tüm dünyada. En basit silah ihalelerinin milyar dolarlar seviyesinden rakamlarla telaffuzu sanırım bunun bir başka kanıtı.

Yapacağımız nedir derseniz, en azından hakkımıza sahip çıkmaktır derim. Yani oy kullanma ve geri bildirim haklarımız. Yurt içinde ve yurt dışı basın odaklarında terör olayları, ekonomik gelişmeler ve siyasal hareketler konusunda 19. yy. sonu ve 20. yy. başı sırasında yaşanan danışıklı dövüşe taş çatlattıracak bir benzeşme, tek seslilik mevcut.

Sonuç, tarihsel geçmiş birliği olan ve kökeni Anadolu'da 10 yy.'lar kadar eskilere dayanan Türk ulusu, bugüne kadar kozmopolit bir yapıda iken yeni bir söylemle mikro ırkçılığa yönlendiriliyor. Biz Türkler, Türk değil, Laz, Kürt, Çerkez, birazda Türk ile daha pek çok ırktan oluşuyormuşuz. Peki bugüne kadar Atatürk Milliyetçiliği ile yaşayan bizlere neden şimdi "aaaa sen Türk değilsin ki" diyorlar? Atatürk "ne mutlu Türküm diyene" demiştir. Ne mutlu Türk doğana dememiştir. Ya da Türk değilim diyen kahrolsun dememiştir. Bir İngiliz ne kadar ben İngiliz'im deme hakkına sahipse bizim topraklarımızda yaşayan ve kendini Türk olarak niteleyen herkesde Türk'üm diyebilme hakkına sahiptir. Hele ki bizimle bu topraklar için kanını dökmüş Türk olmadığı söylenenler bu hakka daha da çok sahiptir.

Ama böyle olmuyor. Onun yerine terör uygulayanlar Meclis'e giriyor. Hapse girenler çıkartılıp Millet Meclisi'ne sokuluyor. 80'lerde sağ sol çatışması ile kırılan toplumumuzun genç aydınları, günümüzde laik, anti laik, faşist, demokrat, Türk, Kürt çatışmaları arasında bastırılıyor.

Sonucu tarih yazacak ve ne yazık ki bizler yaşayacağız. Ama tarih tekerrürden ibaretse sadece Yugoslavya gerçeği bizlere en müstehak son gibi göz kırpıyor AB kapısından.

Gelecek Mayıs'larda herkesin aynı kalitede eğitim alabildiği ve işsizlikle, terörün olmadığı bir Dünya olması dileğiyle...

25 Mart 2009 Çarşamba

(Kısa Kısa) Felsefe Tarihi, Alfred Weber

Bugün yazmak istediğim konu yavaş yavaş okuduğum kitapta yer verilen, Schopenhauer'in atası olarak kabul edilen, Hegesias ile içinde bulunduğu dönemi.

Hegesias'ın oluşturduğu akıma ilk yol açan Aristippos, hayatın amacının haz olduğunu ama bu hazzında bir saniyelik değil, devam eden sevinçten ve sürekli hal olarak ahlaki memnunluktan oluştuğunu belirtmektedir. İşte bu akım Hedonizm olarak tarihte yerini alır. Aristippos "kendimi eşyaya değil, eşyayı kendime bağımlı kılmaya çalışıyorum" diyerek tüm davranışlarımızda aklımızın isteklerimizin önünde olması gerektiğinide belirtiyor.

Aristippos'un Hedonizm akımını öğrencileri geliştirmeye devam etmişlerdir. Hegesias, Hedonizm üzerine yaptığı değişik açıklamalarla "peisithanatos" yani "intihara sürükleyen - ikna eden" lakabını kazanır. Hegesias, hayatta keder ve kötülüklerin görece mutluluklardan çok daha fazla olduğunu, zaten bu öğeler olmadan elde edilecek mutluluğunda sadece kuruntuya yol açacağını belirtir. Burada Hegesias'ın öncülü Aristippos'tan keskin bir şekilde ayrılır ve böyle bir düzen içerisinde hayatın amacının hiçbir şekilde elde edilemeyeceğini söyleyip, hayatın değersiz olduğu sonucunu çıkarır. Böylece, lakabını kazanmasını sağlayan önermesine de kavuşur: "Nihayet, şu halde ölüm hayata tercih edilmelidir, çünkü negatif mutluluk, elemin mutlak olarak ortadan kaldırılmasından ibaret bulunduğuna göre, hiç olmazsa o bize mümkün olan biricik mutluluğu verir." Hedonizm'in bu radikal yorumu "Pesimizm" adıyla anılmaktadır.

Pesimizmin karşıt akımı olarak ise İdealizm alınabilir zira İdealistler hayatta daha yüksek bir amaç, erdemin kazanılması gerektiğine inanarak, hayatın tek başına olmasa da yüksek amaca ve erdeme ulaşmak için bir araç olarak değerinin var olduğunu inanırlar.

İdealizmin bir başka radikal yorumuda Kinizm olarak ortaya çıkarki, Kinikler hazzın bir kötülük olduğunu, maddi ve zihni bütün zevklerden kendilerini tamamıyla uzak tutmak sayesinde ancak erdemli olunabileceğini öne sürmüşlerdir.

Böylece Schopenhauer'in temel düşünce oluşumlarının nerelerden kaynaklandığını görmüş olduk...

12 Mart 2009 Perşembe

Varoluşçu Psikoterapi, Irvin Yalom, Sonuç

Kitabı bitireli iki hafta oldu. Ancak toplayabildim notlarımı. Beğenirseniz notları, okumanızı tavsiye ederim...

Nevroz varolmaktan kaçınarak, varolmamaktan kurtulmanın bir yoludur. – Paul Tillich

Sorumluluğun farkında olmak, kişinin kendi özünü, kaderini, hayat durumunu, duygularını ve hatta acı çekişini yarattığının farkında olmaktır.

Birey oradadır, ama aynı zamanda orada olan şeyide oluşturur. – Heidegger

Bilmek ve eyleme geçmemek, hiçbir şey bilmemektir. – Japon Atasözü

İnsan hayatından sorumlu olduğu derecede yalnızdır. Sorumluluk yaratıcılığının farkında olması bir başka yaratıcı ve koruyucu olduğu inancını bırakması anlamına gelir. Derin yalnızlık, kendini yaratma hareketinin yapısında vardır. İnsan evrenin kozmik kayıtsızlığının farkına varır. Belki hayvanların bir çoban ve barınağa dair hisleri vardır, ama kendinin farkında olmayla lanetlenen insanoğlu varoluşa maruz kalmak zorundadır.

Bildik olandan uzaklaşma. Biz yalnızca kendimizi oluşturmakla kalmaz, onu oluşturduğumuzu gizleyecek şekilde biçimlendirilen bir dünya da yaratırız. Varoluşçu yalıtım, “maddelerin hamurunun,” dünyanın temel taşının içine işler. Ama her biri kişisel ve kolektif anlamlarla dolu dünyevi yapı katmanlarının altına öylesine gizlenmiştir ki, biz yalnızca sıradanlık, tekdüze etkinlik, “onlar” dünyasını yaşarız. Bildik nesneler ve kurumlar, içinde bütün nesnelerin ve varlıkların birçok kez birbirine bağlandıkları “içinde evindeymiş gibi hissedilen” sabit bir dünyayla çevrelenmişiz. Sıcak, bildik bir ait olma duygusuna sokulmuşuz; başlangıçtan beri varolan geniş boşluk ve yalıtım dünyası gömülmüş ve sesi kesilmiştir, yalnızca kabuslar ve mistik hayallerde kısa patlamalarla seslerini çıkarırlar.

Fakat gerçekçilik perdesinin bir an için açıldığını ve bizim arkaplandaki mekanizmayı gördüğümüz anlar vardır. Kendisi hakkında düşünen her bireyin yaşadığına inandığım böyle anlarda, nesneler anlamlarını yitirdiğinde, semboller parçalandığında ve insan kendini “evindeymiş gibi” hissettiği rahatlıktan koparıldığında ani bir bildik olandan uzaklaşma ortaya çıkar. Albert Camus ilk eserlerinden birinde, yabancı bir otel odasındayken yaşadığı böyle bir anı anlatmaktadır.

İşte tabelalarını bile okuyamadığım bir şehirde savunmasızım... Konuşacak bir arkadaşım yok, kısa süre sonra oyalanacak bir şeyim de kalmayacak. Yabancı bir şehrin seslerinin nüfuz ettiği bu odada, hiçbir şeyin beni bir evin ya da sevilen başka bir yerin daha sevgi dolu ışığına çekmeyeceğini biliyorum. Birine seslenecek miyim? Bağıracak mıyım? Yabancı yüzler görünürdü. Şimdiyse kalbin cansızlaştığı, yavaşça yükselip anksiyetesinin soluk yüzünü açtığı bu alışkanlık perdesi, jest ve sözcük dokusunun rahatlığı var. İnsan kendisiyle yüz yüze: Mutlu olması için meydan okurum ona... – Alber Camus, La Mort dans l’ame.

Böyle derin varoluşsal acı anlarında insanın dünyayla ilişkiderinden sarsılır. Oldukça başarılı, sıkı bir yönetici olan hastam böyle bir olay tarif etmişti: yalnızca bir kaç dakika sürmüştü, ama o kadar güçlüydü ki canlılığını kırk yıl sonra bile yitirmemişti. Oniki yaşında açık havada uyuyordu, gökyüzüne bakarken birdenbire yeryüzünden ayrıldığını ve yıldızların arasına süzüldüğünü hissetmişti. Neredeydi? Nereden geliyordu? Tanrı nereden gelmişti? Birşey (hiçbirşeyden çok) nereden gelmişti? Yalnızlık, çaresizlik ve zeminsizliğin etkisi altında kalmıştı. Hayat boyu süren kararların bir anda alındığına inanmasam da, hastam bir daha bu duyguyu hiç hissetmemek için kendisi ünlü ve çok güçlü yapmaya orada ve o zaman karar verdiğinde ısrar ediyordu.
Maslow’un temel görüşlerinden biri bireyin temel motivasyonun “eksiklik” ya da “gelişime” yönelik olduğudur. Psikonevrozların, hayatın erken dönemlerinde başlayarak belirli psikolojik “gereksinimleri” –yani, güvenlik, ait olma, özdeşleme, sevgi, saygı, prestij yerine getirme eksikliğinden doğan bir eksiklik hastalığı olduğunu düşünmektedir. Bu gereksinimleri doyurulan bireyler gelişme yönelimlidir: olgunlaşma ve kendini gerçekleştirme için doğuştan getirdikleri potansiyellerini gerçekleştirebilirler. Gelişme yönelimli bireyler, pekiştirme veya haz elde etmek için çevrelerine çok daha az bağımlıdırlar. Başka bir deyişle, onları yöneten belirleyiciler sosyal ya da çevresel değil içseldir:

Kendi iç doğalarının yasaları, potansiyelleri ve kapasiteleri, yetenekler, gizli kaynakları, yaratıcı içtepileri, kendilierini tanımak ve gittikçe daha bütün ve birleşik hale gelme, gerçekten ne olduklarının, gerçekte ne olmak istediklerinin, mesleklerinin ya da görevlerinin veya kaderlerinin ne olacağının gittikçe daha çok farkına varma gereksinimi. – Abraham Maslow, Toward a Psychology of Being
Gelişmeyle güdülenenle eksiklikle güdülenen bireylerin farklı kişilerarası ilişki şekilleri vardır. Gelişmeyle güülenen birey daha az bağımlıdır, diğerlerine daha az borçludur, diğerlerinin övgü ve şefkatine daha az muhtaçtır, onur, prestij, ve ödül için daha az kaygılıdır. Sürekli kişilerarası gereksinim tatmini istemez ve aslında, bazen diğerleri tarafından engellendiğini düşünür ve bazı mahremiyet dönemlerini tercih eder. Sonuç olarak, gelişmeyle güdülenen birey diğerleriyle bazı şeyler tedarik eden bir kaynak olarak ilişki kurmaz, onları karmaşık, eşsiz, bütün varlıklar olarak görür. Diğer taraftan, eksiklikle güdülenen bireyler diğerleriyle faydalılık bakış açısından ilişki kurar. Diğerinin algılayanın gereksinimleriyle bağlantılı olmayan yönleri ya hepten gözden kaçar ya da sinirlendirici veya tehdit edici olarak görülür. Bu nedenle, Maslow’un dediği gibi, sevgi başka bir şeye dönüşür ve bizim “inekler, atlar, koyunlar, garsonlar, taksi şöförleri, hamallar, polisler veya kullandığımız diğerleriyle” olan ilişkilerimize benzer.
Buna uygun olarak, Maslow, bu iki tip motivasyonla uyumlu iki tip sevgi tanımlar: “eksiklik” ve “gelişme”. “E-sevgisi” (eksiklik sevgisi), “bencil sevgi” veya “sevgi gereksinimiyken” “V-sevgisi” (diğer insanın varlığını sevmek) “gereksinim duymayan” ya da “bencil olmayan” sevgidir. V-sevgisinin sahiplenici olmadığını ve gereksinim duymaktan çok hayran olmak olduğunu düşünür; E-sevgisine göre daha zengin , “daha yüksek” ve daha değerli bir öznel yaşantıdır. E-sevgisi memnun edilebilir, oysa “memnun etme” kavramı V-sevgisine hiç uymaz. V-sevgisi içinde en az oranda anksiyete-düşmanlık barındırır (fakat kuşkusuz diğeri için anksiyete olabilir). V-sevgilileri birbirlerinden daha bağımsızdırlar, daha özerktirler, daha az kıksançtırlar ya da daha az tehdit hissederler, daha az gereksinim duyarlar, daha dürüsttürler, ama aynı zamanda diğerinin kendini gerçekleştirmesine daha fazla yardımcı olur, diğerinin başarılarından daha fazla gurur duyar, daha yardımsever, cömert ve destekleyicidirler. Derin anlamıyla V-sevgisieşi yaratır, sürekli gelişimi güçlendiren kendini kabulü ve sevginin değerliliği duygusunu sağlar.

Eric Fromm, Sevme Sanatı. Fromm’un başlangıç noktası insanoğlunun en temel kaygısının varoluşsal yalıtım olduğu, ayrılığın farkındalığının “bütün anksiyetenin kaynağı” olduğu ve bizim en önemli psikolojik görevimizin çağlar boyunca ayrılığın üstesinden gelmek olduğu şeklindedir. Fromm çözüm önerisinde birkaç tarihi çabayı tartışmıştır: yaratıcı etkinlik (sanatçının malzeme ve ürünle birleşmesi), heyecansal durumlar (dinsel, cinsel, uyuşturucu kökenli) ve grubun adet ve inançlarıyla uyum. Bütün bu çabalar yetersiz kalmıştır.
Üretken (yaratıcı) işte birlik kişilerarası değildir; heyecansal birleşmede başarılan birlik geçicidir; uyumla başarılan birlik yalancı birliktir. Bu nedenle bunlar varoluş problemine kısmi yanıt oluşturmaktadırlar. Tam yanıt kişilerarası birlikte, başka bir insanla birleşmede, sevgide yatmaktadır. – Eric Fromm, Art of Love

Sevgi, ayrılığımızı yok etmez – ayrılık varoluşun bir getirisidir ve yüzleşilebilir, ama yok edilemez. Sevgi ayrlık acısıyla en iyi başa çıkma tarzımızdır.

Bütün sevgi şekilleri ayrılık acısına eşit derecede iyi karşılık gelmez. Fromm “ortak yaşamsal birleşmeyi” – düşmüş sevgi şekli – “olgun” sevgiden ayırmıştır. Etkin (sadizm) ve edilgen (mazoşizm) şekli içeren ortak yaşamsal sevgi, iki tarafın da bütün ve özgür (bunu bir sonraki bölümde yanlış uyuma yönelik sevgi şekilleri arasında tartışacağım) olmadığı bir birleşme şeklidir. Olgun sevgi, “insanın bütünlüğünü, bireyselliğini koruma koşuluyla birleşmesidir... Sevgide iki varlığın bir haline gelmesi, ama iki olarak kalması açmazı ortaya çıkmaktadır.”
Anlamsızlık. Bir işle meşgul olan mutlu bir moron grubunu düşünün. Açık bir alana tuğla taşıyorlar. Tuğlaların hepsini alanın bir ucuna dizer dizmez, bunları karşı tarafa taşımaya başlıyorlar. Bu hiç durmaksızın devam ediyor ve yılın her günü aynı şeyi yapmakla meşguller. Bir gün moronlardan bii kendi kendine ne yaptığını soracak kadar duraklıyor. Tuğlaları taşımanın ne gibi bir amacı olduğunu düşünüyor. O andan itibaren yaptığı işten daha önce olduğu kadar mutlu değildir. Ben neden tuğlaları taşıdığını merak eden moronum.
Hayatta bir anlam göremediği için kendisini öldüren ümitsiz bir kimse tarafından yazılan bu intihar notu, bu son sözler gerçekten ölüm kalım meselesi olan bir soruya yalın bir giriştir.
Soru birçok şekil alabilir. Hayatın anlamı nedir? Benim hayatımın anlamı nedir? Neden yaşıyoruz? Neden buraya konduk? Ne için yaşıyoruz? Eğer ölmeliysek, eğer hiçbir şey kalıcı değilse o halde her şeyin ne anlamı var?

Çok az insan bu tür sorularla, hayatının büyük bir kısmında anlamsızlıkla uğraşan Leo Tolstoy kadar büyük bir işkence yaşamıştır. Yaşadığı deneyim (İtiraflarım’dan bir parça) bizim yolumuzu açacaktır:

Beş yıl önce garip bir zihinsel durum başladı bende: sanki nasıl yaşayacağımı, ne yapacağımı bilmiyormuşum gibi şaşkınlık ve tıkanma anları yaşadım...Bu hayat tıkamaları kendini hep aynı soruyla sundu bana: “neden?” ve “ne için?”... Bu sorular gittikçe artan bir ısrarla yanıt istediler ve tek tek noktalar gibi gruplaşarak kara bir leke halini aldılar. – Leo Tolstoy, My Confession, My Religion, The Gospel in Brief

Sartre dünyanın anlamsızlığıyla ilgili görüşünde bu yüzyıldaki hiçbir filozofun olmadığı kadar uzlaşmaz olmuştur. Hayatın anlamsızlığıyla ilgili görüşü kısa ve acımasızdır: “Bütün varolan şeyler bir neden olmaksızın doğarlar, zayıf bir şekilde yaşamaya devam ederler ve kazayla ölürler. Doğuşumuz anlamsızdır, ölüşümüz anlamsızdır.” – Jean Paul Sartre, Questions about the Meaning of Life

20 Şubat 2009 Cuma

Varoluşçu Psikoterapi, Irvin Yalom

Kitabı bir arkadaşımdan ödünç aldım, kısa kısa zaman buldukça güzel yerleri yazmaya çalışacağım. İşte ilk dikkatimi çekenler:

1. İnsanlar varoluşçu konulardan uzak durmanın en iyisi olduğunu düşünürler, çünkü hayatın zalim gerçekleriyle başa çıkmanın iki yolu vardır – kaygılı gerçek ya da inkar – ve ikiside hoş değildir. Ölümlü Don’u şu sözleri söylediğinde Cervantes bu problemi dile getirmektedir: “Hangisini tercih ederdin, akıllı deliliği mi, aptalca akıllılığı mı?”

2. Anlam hiçbir zaman bütünü meydana getiren parçaların incelenmesiyle öğrenilemez, çünkü anlama hiçbir zaman neden olunmaz; anlam bütün parçalarından daha düzenli olan insan tarafından yaratılır.

16 Şubat 2009 Pazartesi

Arabeskler, Nikolay Vasilyeviç Gogol

Gogol'u elimden geldiğince okumaya çalışıyorum. Bu hikaye derlemesini özellikle "Bir Delinin Günlüğü" için aldım. Hikayeyi okudukça günümüz insanınında sorunlarını görebiliyorsunuz ta 19. yy. Rusya'sında. Hayatının çıkmazda olduğunu anlayınca adım adım deliren Rus memurun yaşadıkları anlatılıyor bu hikayede.

Kitabın içerisinde ilgimi çeken diğer üç hikaye Burun, Portre ve Palto. Burun ve Portre'yi okudum. Palto'yu ise bu gece okuyacağım.

Burun'da emekli bir binbaşı sabah kaltığında burnunu yerinde bulamaz ve aynanın karşısında nasıl olupda dul komşularını bu burunsuz hali ile ziyaret edeceğini düşünüp durur. Bu haliyle etrafta burnunu aramaya çıkınca görürki burnu Eğitim Bakanlığı'nda görevli olduğunu belirten bir memur haline gelmiştir. Yine deliliğin sınırlarında gezinen bir adam...

Portrede de beş parasız bir ressamın bir eskicide bulduğu portrenin gizemi anlatılıyor.

Gogol'un hikayelerini merak ediyorsanız bu kitabı kaçırmayın derim.

4 Şubat 2009 Çarşamba

De Providentia, Tanrısal Öngörü, Seneca

Seneca, 1. yy'ın önde gelen Yunan filozofları arasında yer almakta. Okuduğum kitabı Tanrısal Öngörü'de bir diyalog içerisinde Dünya'yı Tanrı yönetsede neden iyilerin kaderinde hep acı yattığını açıklamaya çalışıyor.

Bu açıklamayı yaparken en büyük savı hiç bir zaman talihsiz bir olayı gerçekten olmaması gerekir gibi alamayacağımız dolayısıyla bu olayın ileride başından geçen kişiye daha pek çok fayda getireceği. Hiç bir şey olmazsa en azında o kişiye yaşadığını hissetirmesi, diyor Seneca.

Alıntılamak istediğim yerler:

1. Bilgelik, kişiye yaşamın zor koşullarına katlanmayı, çalışma ve gayret göstermeyle ruh halini doğa yasalarına göre dengelemeyi, kısaca yaşamı çekilir hale getirmeyi öğretir.

2. Felsefe, sözlerde değil, işlerdedir.

3. Erdem sahibi kişi bütün zenginlerden daha zengindir.

4. Dürüst ve namuslu bir insan talihin aksiliklerini düzeltir ve, katlanmayı bildiğinden, sertliğini ve zorluğunu hafifletir, iyiliği şükranla ve alçakgönüllülükle, felaketleri metanet ve cesaretle karşılar.

5. Aklın işlediği yerde tutku barınmaz, ama insan bir kez boş bulunursa tutkular ruha sızmada hiç vakit kaybetmezler.

6. Bir insan hakkında yargıda bulunurken gözlerime inanmam; doğruları yanlışlardan ayıracak daha iyi ve daha keskin bir ışığım var. RUHUN İYİSİ RUHU BULABİLİR.

7. Tanrı; evrenden, doğadan ve üyesi bulunduğumuz bu büyük bütünden başka bir şey değildir.

8. Olup biten ve olmakta olan her şey bir gaye tarafından yönetilir; her oluş böyle bir gayeyi içinde taşır ve bu gaye oluşun yönünü tayin eder.

9. Evren tanrısal öngörü ile yönetilir.

10. Talihin aksiliklerine ancak bilge bir insan karşı koyabilir; çünkü o yaşamında önüne çıkacak olan kötülüklere kendini önceden alıştırır ve başka insanların uzun süre katlanarak hafifletebildikleri felaketleri, O uzun süre düşünüp hafifletir.

11. (Kitabın açılış cümlesi:) Dünyamızı tanrısal öngörü yönetiyorsa, neden hala iyi insanların başına birtakım kötülükler geliyor?...

12. Tanrı iyi insanı keyif içinde yaşatmaz; onu sınar, sertleştirir, kendisi için hazırlar.

13. İyi insanlar da aynı şekilde davranmak zorundadır; zorluklardan ve güçlüklerden korkup kaçmamalı, alınyazısından şikayet etmemelidir; ne olursa olsun iyi yönünden bakmalı ve iyiye döndürmelidir. Neye katlandığın değil, nasıl katlandığın önemlidir (Non quid sed quemadmodum feras interest).

14. Yara almamış bir talih hiçbir darbeye karşı koyamaz.

15. İyi insana zavallı diyebilirsin belki, ama böyle dediğin için o zavallı olmaz.

16. Başına hiçbir felaket gelmemiş insandan daha şansızı yok. Çünkü böyle bir adama hiçbir zaman kendini deneme fırsatı tanınmamıştır. Bu adam hiçbir zaman kaderine karşı zafer kazanacak değerde görülmemiştir.

17. Kader insanların en inatçısına, en dürüstüne saldırır.

18. Örnek alınacak büyük insan yaşadığı kötü kaderle keşfedilir.

19. Ölümlülerin başına gelen felaketleri ve korkuları boyunduruk altına almak, ancak büyük adamın işidir.

20. Müsabakalara katıldın. Ama senden başka hiç katılan yok; demek ki, taca sahipsin, zafere değil.

21. Senin zavallı olduğunu düşünüyorum, çünkü hiçbir zaman zavallı olmadın. Yaşamını rakibin olmadan geçirdin; ne yapabileceğini kimse bilemeyecek, kendin bile.

22. Savaş meydanından yara almadan dönenler iyi dövüşmüş olabilir, ama yaralı olarak dönen daha fazla itibar kazanır.

23. "Değer verdiklerin her zaman yanındaysa, yokluklarına serinkanlılıkla katlanabileceğini nereden bileyim? Seni başkalarını teselli ederken dinledim; ama kendi kendini teselli etmiş ve kendine kederlenmeyi yasaklamış olsaydın, ancak o zaman dikkatimi çekerdin."

24. FELAKET ERDEMİN SERGİLENME FIRSATIDIR.

25. Tanrı değer bulduğu ve sevdiği insanları sertleştirir, sınar, terbiye eder; öte yandan lütufta bulunuyormuş ve esirgiyormuş gibi göründüğü insanları zayıflatıp gelecek kötülüklere direnemeyecek hale getirir. Çünkü herhangi bir insanın esirgendiğini düşünürsen yanılırsın; çoktandır mutlu olan o insan da payına düşeni alacaktır; her kim bundan azat etmiş görünürse, onunki ertelenmiştir.

26. Ölçüyü aşan her şey zararlıdır, ama en tehlikelisi ölçüsüz mutluluktur: Beyni uyarır, akla boş hayaller çağırır, yanlış ile doğru arasına kalın bir sis perdesi çeker.